Παλαιολιθικό Σεμινάριο

Το Παλαιολιθικό Σεμινάριο (2015-2018) ήταν μια κοινή προσπάθεια των τμημάτων Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών για τη συνομιλία της Παλαιολιθικής Αρχαιολογίας με το ειδικό και ευρύ κοινό. Οι ομιλητές, ερευνητές και πανεπιστημιακοί από την Ελλάδα και το εξωτερικό, παρουσίασαν στο κεντρικό κτίριο του ΕΚΠΑ τις έρευνες πεδίου και συζήτησαν σύγχρονα θεωρητικά και ερμηνευτικά ζητήματα. Χάρη στη χορηγία του Ιδρύματος Μποδοσάκη οι ομιλίες αυτές βιντεοσκοπήθηκαν και διατίθενται διαδικτυακά μαζί με το υλικό της παρουσίασής τους ελεύθερα προσβάσιμες σε όλους από το BLOD (Bodossaki Lectures on Demand). Ευχαριστούμε τον διευθυντή τηςΒρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών, καθ.  John Bennet, για τη φιλοξενία ομιλητών.

Πρόγραμμα-Περιλήψεις
Βιντεοσκοπημένες Ομιλίες

Maria-Rita Palombo, «Hominins and Elephants in the Pleistocene: a Lesson from the Mediterranean»

Νένα Γαλανίδου, «Νεάντερταλ στο Ιόνιο Πέλαγος»

Marco Peresani, «Exploring the Middle/Upper Palaeolithic transition in southern Europe: a View from the north of Italy»

Leore Grosman, «The Natufian culture: the harbinger of food-producing societies»

John Gowlett «Fire and humanity: the greatest discovery after language»

Χρόνης Τζεδάκης, «Ξεκλειδώνοντας τα μυστήρια της Εποχής των Παγετώνων»

Paolo Biagi & Νίκος Ευστρατίου «Middle Palaeolithic highland zone exploitation of the northern Pindos of Western Macedonia»

Sylvie Beries “Η βραχοσκεπή Roc-aux-Sorciers, μια παλαιολιθική θέση με τον μοναδικό γλυπτό της διάκοσμο”

Javier Baena-Preysler «Η Κατώτερη και Μέση Παλαιολιθική Εποχή στη Μαδρίτη, Ισπανία: Πρόσφατες ανακαλύψεις»

Νένα Γαλανίδου «Η Λέσβος πριν από μισό εκατομμύριο χρόνια: oι αρχαιολογικές μαρτυρίες από τα Ροδαφνίδια στο Λισβόρι»

Ανδρέας Ντάρλας «Χίλιοι αιώνες προϊστορίας στη Μάνη: οι πολιτισμοί της Μέσης και της Ανώτερης Παλαιολιθικής»

Geoff Bailey «Τοπία της Εξέλιξης και των Πρώιμων Μετακινήσεων του Ανθρώπου: μια Παγκόσμια Οπτική»

Naama Goren-Inbar «Η Αχελαία θέση Gesher Benot Ya‘aqov στο Ισραήλ: περιβάλλον, πολιτισμός, μέσα διαβίωσης και προσαρμογή»

Τύπος – M.M.E.

Ο τύπος και τα Mέσα Μαζικής Επικοινωνίας για την «Παλαιολιθική Λέσβο»

Ραδιοφωνική συνέντευξη της Νένας Γαλανίδου στην εκπομπή Μπλε σαν πορτοκάλι (22 Μαρτίου 2021, Πρώτο ΠρόγραμμαΕΡΤ)

«Παλαιολιθική Λέσβος»: Τα Ροδαφνίδια στο διάβα της ανθρώπινης παρουσίας (8 Μαρτίου 2021, ΣΚΑΪ)

Τα Ροδαφνίδια στο διάβα της ανθρώπινης παρουσίας (8 Μαρτίου 2021, ΣΤΟ ΝΗΣΙ)

Αφιερωμένη στην Νένα Γαλανίδου η 8η Μαρτίου από την Ο.Λ.Σ.Α. (8 Μαρτίου 2021, Εμπρός)

10ος χρόνος του προγράμματος «Παλαιολιθική Λέσβος» – Τα Ροδαφνίδια στο διάβα της ανθρώπινης παρουσίας (8 Μαρτίου 2021, Lesvosnews)

Οι Βρισαγώτες για την ανασκαφή στα Ροδαφνίφδια, (25 Ιανουαρίου 2020, Εμπρός)

Εννέα χρόνια έρευνας στην παλαιολιθική Λέσβο (14 Δεκεμβρίου 2020, ΕΡΤ)

Γνωρίζοντας την ιστορία μας: από το big bang προς την ιστορία της Ευρώπης, (ΣΚΑΪ 100,3 FM)
Aπό το Big Bang προς την ιστορία της Ευρώπης 1 Μαρτίου 2020
Aπό το Big Bang προς την ιστορία της Ευρώπης 8 Μαρτίου 2020
Aπό το Big Bang προς την ιστορία της Ευρώπης 15 Μαρτίου 2020
Aπό το Big Bang προς την ιστορία της Ευρώπης 22 Μαρτίου 2020

Σημαντικά ευρήματα και στην 9η χρονιά έρευνας για την Παλαιολιθική Λέσβο (14 Δεκεμβρίου 2020, ΕΡΤ)

Τα «Ροδαφνίδια» δίνουν νέο brand στον Κόλπο Καλλονής (21 Ιουλίου 2020, Lesvosnews)

Το smart phone των αχελλαίων ανθρώπων πριν 500.000 χρόνια (17 Ιουλίου 2019, Στο Νησί)

H ανασκαφή στο Λισβορι-Το όραμα για την αειφόρο ανάπτυξη στη Λέσβο»- Εκδήλωση στην Αθήνα (19 Φεβρουαρίου 2019, Lesvospost)

Ροδαφνίδια Λισβορίου: Σημαντική πρωτιά της Λέσβου στον παγκόσμιο χάρτη των πρώιμων παλαιολιθικών θέσεων (Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2018, Γέρα)

Λέσβος: Μοναδικά ευρήματα της Κατώτερης Παλαιολιθικής Περιόδου (16 Αύγουστος 2018, ΕΡΤ3)

Οι ανασκαφές στη Λέσβο που μας γυρίζουν 150.000 χρόνια πριν (02 Αυγούστου 2018, thetoc)

Συναντώντας τους «αχελλαίους» προγόνους μας και τα «πολυεργαλεία» τους (2 Αυγούστου 2018, ΑΠΕ-ΜΠΕ)

Στην προϊστορική ανασκαφή στο Λισβόρι της Λέσβου η Περιφερειάρχης Β. Αιγαίου (1 Αυγούστου 2018, ΑΠΕ-ΜΠΕ)

Ροδαφνίδια Λισβορίου: Η ευκαιρία της ευρύτερης περιοχής του Πολιχνίτου για ανάπτυξη (Ιούλιος-Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2018, Πολιχνιάτικος Λόγος)

Ραδιοφωνική συνέντευξη της Νένας Γαλανίδου στην εκπομπή Άλλος πλανήτης, άλλη αλεπού, άλλο τριαντάφυλλο (23 Νοεμβρίου 2017, Τρίτο Πρόγραμμα ΕΡΤ)

Όταν αρχαιολογία και τοπική κοινωνία γίνονται σύμμαχοι (13 Οκτωβρίου 2017, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ)

Από το Λισβόρι για την ανάδειξη της ταυτότητας της νότιας Λέσβου (05 Οκτωβρίου 2017, Εmprosnet)

Με αμείωτο ρυθμό συνεχίζεται η αρχαιολογική ανασκαφή στο Λισβόρι της Μυτιλήνης (12 Σεπτεμβρίου 2017, CNN Greece)

Η Χρ. Καλογήρου στην Παλαιολιθική ανασκαφή του Λισβορίου Λέσβου (11 Σεπτεμβρίου 2017, ΑΠΕ-ΜΠΕ)

Εθελοντική εργασία προσφύγων στο σεισμόπληκτο Λισβόρι (4 Σεπτεμβρίου 2017, ΕΡΤ)

Αρχαιολογία στην Εποχή του Λίθου και στη δημόσια σφαίρα (25 Ιανουαρίου 2017, Αρχαιολογία και Τέχνες)

Λέσβος: Μοναδική στα Βαλκάνια η ανασκαφή στα Ροδαφνίδια. Αποκλειστικές εικόνες (13 Σεπτεμβρίου 2016, Inewsgr)

Λέσβος: Μοναδική στα Βαλκάνια η ανασκαφή στα Ροδαφνίδια (13 Σεπτεμβρίου 2016, ΕΡΤ)

Λίθινο εργαλείο άνω των 200.000 ετών στο Λισβόρι Λέσβου (12 Σεπετεμβρίου 2016, ΕΡΤ1)

Η καθηγήτρια Ν. Γαλανίδου μιλά στο ΑΠΕ – ΜΠΕ για τα ευρήματα στο Λισβόρι της Λέσβου (5 Σεπτεμβρίου 2016, ΑΠΕ-ΜΠΕ)

Ευρήματα Παλαιολιθικής Λέσβου (ΕΡΤ)

Πλώρη για κέντρο έρευνας βάζουν τα παλαιολιθικά ευρήματα στα Ροδαφνίδια (28 ιουνίου 2016, ΕΡΤ)

Μεταναστευτικό πέρασμα η Λέσβος πάνω από μισό εκατομμύριο χρόνια ( 3 Απριλίου 2016, ΕΡΤ)

Η Λέσβος πριν από μισό εκατομμύριο χρόνια- Οι αρχαιολογικές μαρτυρίες από τα Ροδαφνίδια στο Λισβόρι (20 Μαρτίου 2016, Lesvospost)

Στα χνάρια των πρώτων ανθρώπων του Αιγαίου (Φθινόπωρο 2014, Βlue Μagazine)

Λέσβος: Λίθινα εργαλεία σπαρμένα στο χώμα (24 Αυγούστου 2014, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ)

Αρχαιολογία σημαίνει κοινωνία (13 Ιουλίου 2014, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ)

Στα ίχνη των πρώτων κατοίκων της Ελλάδας (10 Μαρτίου 2013, Το ΒΗΜΑ)

Δημόσια Αρχαιολογία

Η Δημόσια Αρχαιολογία αποσκοπεί στην ενεργό εμπλοκή της τοπικής κοινότητας και όλων των ενδιαφερομένων στην ερευνητική διαδικασία. Είναι στοιχείο του γονιδιώματος της «Παλαιολιθικής Λέσβου». Κατά τη διάρκεια της ανασκαφής, τα σκάμματα και το εργαστήριο είναι ανοιχτά στους επισκέπτες και εθελοντές ανασκαφείς σε ένα πρωτότυπο πείραμα αρχαιολογικής εξωστρέφειας. Μέσα από ανοιχτές εκδηλώσεις, η αρχαιολογική ομάδα συνομιλεί με και λογοδοτεί στο ευρύ κοινό, του χωριού, του νησιού και της Ελλάδας, για την πορεία της έρευνας και τα ευρήματα. Συμμετέχει σε πρωτοβουλίες πολιτών για την ευαισθητοποίηση και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Τέλος, πραγματοποιεί επιτόπια εθνογραφική έρευνα, στο πλαίσιο μεταπτυχιακής εργασίας και διδακτορικής διατριβής, και μελετά τη δυναμική σχέση της αγροτικής κοινότητας με το καινούργιο αρχαιολογικό κεφάλαιο που αποκαλύπτει η Παλαιολιθική έρευνα.

‘Palaeolithic Lesbos is my pride’ μια συνέντευξη της Νένας Γαλανίδου στο Conversations in Human Evolution, Ιανουάριος 2021

Η Παλαιολιθική έρευνα στο Λισβόρι: γιατί μάς ενδιαφέρει, Ν. Γαλανίδου, Πολιτιστικός Σύλλογος Βρισαγωτών Λέσβου Αθήνας, Αθήνα, Δεκέμβριος 2019

Η ανασκαφή στο Λισβόρι-Το όραμα για την αειφόρο ανάπτυξη, Ν. Γαλανίδου, Σύλλογος Μεσοτοπιτών Λέσβου «Η Αναγέννηση», Αθήνα, Μάρτιος 2019

Η Παλαιολιθική έρευνα στο Λισβόρι και η σημασία της για την ανάπτυξη της ευρύτερης περιοχής Πολιχνίτου, Ν. Γαλανίδου, Πολύκεντρο Πολιχνίτου, Αύγουστος 2018

Φόβοι, όνειρα, μεταναστεύσεις, Ν. Γαλανίδου, TEDx Λέσβος, Δεκέμβριος 2016

Οι πρώτοι άνθρωποι στη νησιωτική Ελλάδα, Παλαιοντολογία, Προϊστορική Αρχαιολογία, Ν. Γαλανίδου, Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας & Παλαιοντολογικό Μουσείο ΕΚΠΑ, Παλαιοντολογικό Μουσείο Ρεθύμνου, Αύγουστος 2016

Η Λέσβος και ο Κόλπος της Καλλονής πριν από μισό εκατομμύριο χρόνια, Ν. Γαλανίδου, εκδήλωση για τα 2400 χρόνια από τη γέννηση του Αριστοτέλη, Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, Σκάλα Καλλονής, Αύγουστος 2016

Η πορεία των εργασιών στην αρχαιολογική θέση Ροδαφνίδια, Λισβορίου, Ν. Γαλανίδου, Ανάδειξη και προβολή της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς και τοπικής αγροτικής παραγωγής του Λισβορίου, Δημοτικό Θέατρο Μυτιλήνης, Σεπτέμβριος 2015

Δημόσια αρχαιολογία και προϊστορική έρευνα στο Αιγαίο, Ν. Γαλανίδου, ΚΥΘΝΙΑ 2015, Κέντρο Επιστήμης και Πολιτισμού Αιγαίου, Κύθνος, Αύγουστος 2015

Αναζητώντας τους πρώτους κατοίκους της Ευρώπης στα Ροδαφνίδια της Λέσβου, Ν. Γαλανίδου, TEDx Ηράκλειο, Φεβρουάριος 2014

2012-2014 Παλαιολιθική Ανασκαφή στα Ροδαφνίδια Λισβορίου Λέσβου. Ένα όραμα για το Λισβόρι, Ν. Γαλανίδου, Δημοτικό Σχολείο Λισβορίου, Αύγουστος 2014

Ενημέρωση των κατοίκων του Λισβορίου για τα αποτελέσματα των ανασκαφών, Ν. Γαλανίδου, Αγορά Λισβορίου, Ιούλιος 2013

Χρηματοδότηση – Χορηγίες

Αρωγοί στο πρόγραμμα «Παλαιολιθική Λέσβος» είναι ιδρύματα και φορείς του δημοσίου, κοινωφελή ιδρύματα και ιδιωτικές επιχειρήσεις.

Η έρευνα διεξάγεται με χρηματοδότηση από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, τη Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής του Υπουργείου Ναυτιλίας, τον Δήμο Λέσβου, τον Δήμο Δυτικής Λέσβου, την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, το Ίδρυμα Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου (2016, 2017) και το Wenner-Gren Foundation for Anthropological Research. Χορηγοί στις μεταφορές είναι οι Aegean Airlines, η Hellenic Seaways, και η ANEK Lines/Blue Star Ferries.

Επιστημονική και υλικοτεχνική υποστήριξη προσφέρει η Εφορεία Αρχαιοτήτων Λέσβου, οι έφοροι κ. Αθηνά Χριστίνα Λούπου και δρ. Παύλος Τριανταφυλλίδης και το προσωπικό της. Πολύτιμη είναι η τεχνική συνδρομή και φιλοξενία που παρέχουν το Τοπικό Συμβούλιο Λισβορίου και ο πρόεδρός του κ. Θεόδωρος Χατζηπαναγιώτης, ο Πολιτιστικός Σύλλογος Λισβορίου «ο Θεόφιλος» και η πρόεδρός του κ. Μαρία Ντούσια, η Ιερά Μονή Δαμανδρίου και ο ηγούμενος πατήρ Μιχαήλ, καθώς και οι κάτοικοι του Λισβορίου.

Αρχαιολογική Εκπαίδευση

Η «Παλαιολιθική Λέσβος» προσφέρει ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα εκπαίδευσης στην έρευνα πεδίου σε προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές από το Πανεπιστήμιο Κρήτης και άλλα ιδρύματα της Ελλάδας και του εξωτερικού. Η εργασία είναι εθελοντική και συλλογική. Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών, τα Ροδαφνίδια μετατρέπονται σε ένα υπαίθριο σχολείο αρχαιολογίας και γεωλογίας του Τεταρτογενούς. Παράλληλα, το δημοτικό σχολείο στο Λισβόρι φιλοξενεί το εργαστήριο της ανασκαφής, όπου πραγματοποιούνται μαθήματα και πρακτικές ασκήσεις.

Ελάχιστη διάρκεια συμμετοχής είναι οι τρεις εβδομάδες. Το πρόγραμμα δέχεται αιτήσεις κάθε χρόνο από 15 Μαρτίου μέχρι 15 Μαΐου. Για περισσότερες πληροφορίες, επικοινωνήστε στο uocpalaeoarch[at]gmail[dot]com

Συμμετέχοντες/ουσες

Οκτώβριος-Νοέμβριος 2020: Θεόδωρος Ιωσηφίδης, Παναγιώτης Καπλάνης, Αρετή Μαθιουδάκη, Αποστόλης Μαλτέζος, Γεωργία Μπέκα, Μαρία Παππά, Μαρκέλλα Πετρογιαννάκη, Πένυ Τσακανίκου, Ανδροκλής Τσέλεκας

Ιούλιος 2020: Ιωάννα Βαλλίνα, Γεωργία Μπέκα, Κατερίνα Σπακουρή

Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2019: Χρήστος Βασιλάκος, Σπύρος Βαλσαμίδης, Κώστας Βατούσης, Παναγιώτης Ζερβουδάκης, Γεωργία Θεοδωράκη, Θεόδωρος Ιωσηφίδης, Ειρήνη Καράτζη, Ανδριάννα Κοζώνη, Χαρά Κουκουράκη, Αρετή Λεβέντη, Αρετή Μαθιουδάκη, Γεωργία Μπέκα, Ελένη Νεοφύτου, Γιώργος Παντατζής, Χάρης Παπαδάκης, Ερμιόνη-Ειρήνη Παπαδοπούλου, Αγγελική Παπαχρυσού, Μαρία Παππά, Νίκος Σουλακέλλης, Κατερίνα Σπακουρή, Γιώργος Τάταρης, Θανάσης Τσιρογιάννης, Ευαγγελία Χανιωτάκη, Μαρία Χατζηανανασίου, Καλλιόπη Χατζηπατέρα

Απρίλιος 2019: Ιωάννα Βαλλίνα, Γεωργία Μπέκα, Ναταλία Στροπιάννα

Οκτώβριος 2018: Γιάννης Αλεξόπουλος, Νίκος Βούλγαρης, Γιώργος Ηλιόπουλος, Έλλη Καρκαζή, Δημήτριος Καστόρας, Ιωάννα Λιάσκου, Γεωργία Μπέκα, Στεφανία Παπαναστασάτου, Αθανάσιος Πετράς

Ιούλιος-Αύγουστος 2018: Θεόδωρος Ανδρεόπουλος, Αντρέας Αραβανής, Ιωάννα Βαλλίνα, Ευαγγελία Βρέτζου, Διονύσης Δανελάτος, Παναγιώτης Ζερβουδάκης, Γιώργος Ηλιόπουλος, Θεόδωρος Ιωσηφίδης, Καλλιόπη Καραδημητρίου, Δημήτρης Καραμπάς, Έλλη Καρκαζή, Elvis Kordha, Χαρά Κουκουράκη, Βασιλική Κουρκουλή, Γεωργία Κυρίτση, Αρετή Λεβέντη, Αρετή Μαθιουδάκη, Στέλλα Μαρία Μαθιουδάκη, Γεωργία Μπέκα, Γιώργος Παντατζής, Στεφανία Παπαναστασάτου, Αγγελική Παπαχρυσού, Μαρία Παππά, Κατερίνα Σπακουρή, Άννα Τοπάλη, Πένυ Τσακανίκου, Ευαγγελία Χανιωτάκη, Μαρία Νικολία Χαρμπίλα

Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2017: Ανδρέας Αραβάνης, Ιωάννα Βαλλίνα, Ελένη Χριστίνα Βεζονιαράκη, Matthew Linden Cupper, Jeanine Curvers, Παναγιώτης Ζερβουδάκης, Γιώργος Ηλιόπουλος, Robyn Inglis, Θεόδωρος Καραμπαγλίδης, Μιχάλης Καραμπάς, Έλλη Καρκαζή, Ρία Κισκήρα, Βασιλική Κουρκουλή, Ανδρέας Μαγγανάς, Αρετή Μαθιουδάκη, Παναγιώτης Μενέγος, Μαριέτα Μπαζάκου, Γεωργία Μπέκα, Γιώργος Παντατζής, Στεφανία Παπαναστασάτου, Αγγελική Παπαχρυσού, Μαρία Παππά, Μαρκέλα Πετρογιαννάκη, Καλλιόπη Πιταρίδη, Γαβριέλα Πουλακάκη, Κατερίνα Σπακουρή, Πένυ Τσακανίκου, Μαρία Νικολία Χαρμπίλα

Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2016: Σπύρος Αλυσανδράτος, Ανδρέας Αραβανής, Ελένη Χριστίνα Βεζονιαράκη, Jeanine Curvers, Παναγιώτης Ζερβουδάκης, Μαρία Ζουριδάκη, Γιώργος Ηλιόπουλος, Καλλιόπη Μαρία Καραδημητρίου, Δημήτρης Καραμπάς, Μιχάλης Καραμπάς, Έλλη Καρκαζή, Ρία Κισκήρα, Βασιλική Κουρκουλή, Αρετή Μαθιουδάκη, Μαρία Μαλτεζάκη, Γεωργία Μπέκα, Δόμνα Μπρούμα, Γιάννα Ντερτίμα, Γιώργος Παντατζής, Στεφανία Παπαναστασάτου, Μαρία Παππά, Μαρκέλλα Πετρογιαννάκη, Γαβριέλα Πουλακάκη, Γιώργος Ραφαήλ Σκουφάρας, Μιχάλης Σπυριδάκης, Χριστίνα Στεφάνου, Δημήτρης Σχοινοχωρίτης, Κατερίνα Ταλιαντζή, Αφροδίτη Τσαγκαράκη, Πένυ Τσακανίκου, Ηρώ Τσιριντουλάκη

Μάρτιος-Απρίλιος 2016: Αγγελική Θεοδωροπούλου, Έλλη Καρκαζή, Γεωργία Μπέκα, Μιχάλης Σπυριδάκης

Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2015: Σπύρος Αλυσανδράτος, Ανδρέας Αραβανής, Andrew John Biggin, Jeanine Curvers, Αναστασία Δανέλλη, Σμαράγδα Δανέλλη, Μυρσίνη Δημητρακοπούλου, Ελένη Ζερβάκη, Γιώργος Ηλιόπουλος, Elliot Alexander Hurst, Δημήτρης Καραμπάς, Έλλη Καρκαζή, Βασιλική Κουρκουλή, Μιχάλης Κωνσταντίνου, Μιχάλης Λαμπράκης, Αποστόλης Μαλτέζος, Φαίδων Μουδόπουλος, Γεωργία Μπέκα, Γιάννα Ντερτίμα, Γιώργος Παντατζής, Χρυσή Παπαγιαννάκη, Στεφανία Παπαναστασάτου, Μαρία Παππά, Μαρκέλλα Πετρογιαννάκη, Δημήτρης Ρούσσος, Μιχάλης Σπυριδάκης, Κατερίνα Ταλιαντζή, Γιάννης Τζαμαρίας, Αφροδίτη Τσαγκαράκη, Πένυ Τσακανίκου

Ιούνιος 2015: Geoff Bailey, Γιώργος Ηλιόπουλος, Έλλη Καρκαζή, Γιώργος Λύρας

Μάρτιος-Απρίλιος 2015: Αγγελική Θεοδωροπούλου, Χρόνης Τζεδάκης

Ιούλιος-Αύγουστος 2014: Jeanine Curvers, Μαρία Δασενάκη, Αναστασία Ζαφειράκη, Ελένη Ζερβάκη, Παναγιώτης Ζερβουδάκης, Κωνσταντίνος Ζήσης, Γιώργος Ηλιόπουλος, Μαρία Καζαντάκη, Πέτρος Κανουπάκης, Δημήτρης Καραμπάς, Έλλη Καρκαζή, Geoffrey King, Λένα Κουκλαμάνη, Βασιλική Κουρκουλή, Μιχάλης Κωνσταντίνου, Γιώργος Λιλής, Γιώργος Λύρας, Αρετή Μαθιουδάκη, Γεωργία Μπέκα, Γιώργος Πανταντζής, Μαρία Παππά, Μιχάλης Σπυριδάκης, Αφροδίτη Τσαγκαράκη, Βαγγέλης Τσάκαλος, Πένυ Τσακανίκου

Ιούλιος 2013: Ορέστης Αποστολίκας, Αγγελική Γαρίδη, James Cole, Jeanine Curvers, Ελένη Ζερβάκη, Κωνσταντίνος Ζήσης, Γιώργος Ηλιόπουλος, Γεωργία θεοδωράκη, Αγγελική Θεοδωροπούλου, Naama Goren-Inbar, Έλλη Καρκαζή, Αθανάσιος Κατερινόπουλος, Λένα Κουκλαμάνη, Βασιλική Κουρκουλή, Ηλίας Κούσης, Ανδρέας Μαγγανάς, John MacNabb, Marie-Hélène Moncel, Φαίδων Μουδόπουλος, Νικόλαος Μπετίνης, Αλίκη Άννα Μωραΐτη, Μαρία Παππά, Milan Prodanovic, Πένυ Τσακανίκου, Γεωργία Φιλτζανίδη

Μάιος 2013: Παύλος Αβραμίδης, Αγγελική Γαρίδη, James Cole, Γιώργος Ηλιόπουλος, Αγγεική Θεοδωροπούλου, Έλλη Καρκαζή, Λένα Κουκλαμάνη, Βασιλική Κουρκουλή, John MacNabb, Neil-Suttie

Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2012: Κωνσταντίνος Αθανασάς, Αγγελική Γαρίδη, James Cole, Jeanine Curvers, Ελένη Ζερβάκη, Κώστας Ζήσης, Γιώργος Ηλιόπουλος, Γεωργία Θεοδωράκη, Αγγελική Θεοδωροπούλου, Έλλη Καρκαζή, Geoffrey King, Λένα Κουκλαμάνη, Βασιλική Κουρκουλή, Ελίνα Λάτσου, Στέφανος Λινγκοβανλής, Γιώργος Λύρας, John MacNabb, Μαρία Παππά, Αθανάσιος Ρούσσης, Ειρήνη Σαλούστρου, Roy Waterstone

Νοέμβριος 2010: Αγγελική Γαρίδη, Έλλη Καρκαζή, Χριστίνα Παπούλια, Μιχάλης Σπυριδάκης

Ομάδα Εργασίας

To πρόγραμμα «Παλαιολιθική Λέσβος» εκπονείται από επιστήμονες με ειδίκευση στην αρχαιολογία, τη γεωαρχαιολογία, την αρχαιομετρία, τις γεωεπιστήμες, την παλαιοκλιματολογία και την παλαιογεωγραφία, υπό τη διεύθυνση της καθηγήτριας Νένας Γαλανίδου.

Νένα Γαλανίδου

Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας

Πανεπιστημίου Κρήτης

https://www.researchgate.net/profile/Nena-Galanidou

Κωνσταντίνος Αθανασάς

Επίκουρος Καθηγητής
Γεωλογίας, Γεωδυναμικής και Γεωχρονολόγησης

Εθνικού Μετσόβειου Πολυτεχνείου

https://www.researchgate.net/profile/Constantin-Athanassas

Ιωάννης Αλεξόπουλος

Αναπληρωτής Καθηγητής Εφαρμοσμένης Γεωφυσικής, Τεχνικής και Περιβαλλοντικής 
Γεωφυσικής

Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

http://scholar.uoa.gr/jalexopoulos/home

Lee Arnold

Επίκουρος Καθηγητής Γεωχρονολογίας

Πανεπιστημίου Αδελαΐδας

https://www.researchgate.net/scientific-contributions/Lee-J-Arnold-2150428593

Ιωάννα Βαλλίνα

Αρχιτέκτων-μηχανικός (Ε.Μ.Π.)

Νικόλαος Βούλγαρης

Καθηγητής Καθηγητής Σεισμολογίας, Τεχνικής Σεισμολογίας, Εφαρμοσμένης Γεωφυσικής

Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

James Cole

Λέκτορας Αρχαιολογίας

Πανεπιστήμιου Brighton

https://www.researchgate.net/profile/James-Cole

Γιώργος Ηλιόπουλος

Αναπληρωτής Καθηγητής Παλαιοντολογίας και Στρωματογραφίας

Πανεπιστημίου Πατρών

https://www.researchgate.net/profile/George_Iliopoulos

Αγγελική Θεοδωροπούλου

Δρ. Παλαιολιθικής Αρχαιολογίας

Natural History Museum in Paris

Robyn Inglis

Μεταδιδακτορική ερευνήτρια Γεωαρχαιολογίας

Πανεπιστημίου York

https://www.researchgate.net/profile/Robyn_Inglis

Έλλη Καρκαζή

Δρ. Παλαιολιθικής Αρχαιολογίας

Πανεπιστημίου Κρήτης

https://www.researchgate.net/profile/Elli_Karkazi

Αθανάσιος Κατερινόπουλος

Ομότιμος Καθηγητής Ορυκτολογίας και Πετρολογίας

Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

https://www.researchgate.net/profile/Athanasios_Katerinopoulos

Γιώργος Λύρας

Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό Παλαιοντολογίας και Παλαιοοικολογίας

Εθνικoύ και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

https://www.researchgate.net/profile/George_Lyras

John McNabb

Αναπληρωτής Καθηγητής Παλαιολιθικής Αρχαιολογίας

Πανεπιστημίου Southampton

https://soton.academia.edu/JohnMcNabb/CurriculumVitae

Ανδρέας Μαγκανάς

Καθηγητής Ορυκτολογίας, Πετρολογίας και Ορυκτοχημείας

Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

https://www.researchgate.net/profile/Andreas_Magganas

Πηνελόπη Παπαδοπούλου

Βοηθητικό Διδακτικό Προσωπικό Μικροπαλαιοντολογίας και Στρωματογραφίας

Πανεπιστημίου Πατρών

Δημήτρης Σακελλαρίου

Διευθυντής Ερευνών Θαλάσσιας Γεωλογίας και Θαλάσσιας Γεωαρχαιολογίας

Ελληνικoύ Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών

Χρόνης Τζεδάκης

Καθηγητής Φυσικής Γεωγραφίας

Univeristy College London

https://www.researchgate.net/profile/Chronis_Tzedakis

Πένυ Τσακανίκου

Δρ. Παλαιολιθικής Αρχαιολογίας

Πανεπιστημίου Southampton

https://soton.academia.edu/PENYTSAKANIKOU

Παναγιώτης Ζερβουδάκης

Υποψήφιος Διδάκτωρ Προϊστορικής Αρχαιολογίας

Πανεπιστημίου Κρήτης

https://www.researchgate.net/profile/Panagiotis_Zervoudakis

Γεωργία Μπέκα

Υποψήφια Διδάκτωρ Προϊστορικής Αρχαιολογίας

Πανεπιστημίου Κρήτης

https://www.researchgate.net/profile/Georgia_Beka2

Αρετή Μαθιουδάκη

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια Πρϊστορικής Αρχαιολογίας

Πανεπιστημίου Κρήτης

Μιχάλης Καλαϊτζής, Σοφία Σωτηροπούλου

Μεταπτυχιακοί Φοιτητές Τεκτονικής Γεωλογίας

Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

Δημοσιεύσεις

H «Παλαιολιθική Λέσβος» έχει παραγάγει ένα corpus μελετών για την πολιτιστική και φυσική κληρονομιά του Αιγαίου. Η ενότητα αυτή περιλαμβάνει δημοσιεύσεις που προήλθαν από το πρόγραμμα και δημοσιεύσεις σχετικές με το πρόγραμμα.

Δημοσιεύσεις από το πρόγραμμα

Galanidou, N. 2020. Re-inventing public Archaeology in Greece. In: Christofilopoulou, A. (ed.), Material Cultures in Public Engagement: Re-inventing Public Archaeology within Museum collections. Oxbow Books, Oxford, 77-93.

Tsakanikou, P., Galanidou, N., Sakellariou, D. 2020. Palaeolithic archaeology and submerged landscapes in Greece: The current state of the artQuaternary International (published online 3 June 2020).

Sakellariou, D. & Galanidou, Ν. 2017. Aegean Pleistocene Landscapes Above and Below Sea-Level: Palaeogeographic Reconstruction and Hominin Dispersals. In: Baily, G.N., Harff, J., Sakellariou, D. (eds.), Under the Sea: Archaeology and Palaeolandscapes of the Continental Shelf. Coastal Research Library, 20, Springer, Cham., 335-359.

Galanidou, N., Athanassas, C., Cole, J., Iliopoulos, G., Katerinopoulos, A., Magganas, A., McNabb, J. 2016. The Acheulian Site at Rodafnidia, Lisvori, on Lesbos, Greece: 2010–2012. In: Harvati, Κ. & Roksandic, Μ. (eds.), Paleoanthropology of the Balkans and Anatolia. Springer, Dordrecht, 119-138.

Sakellariou, D. & Galanidou, N. 2016. Pleistocene submerged landscapes and Palaeolithic archaeology in the tectonically active Aegean region. In: Harff, J., Baily, G. & Lüth, F. (eds.), Geology and Archaeology: Submerged Landscapes of the Continental Shelf. Geological Society, London, Special Publications, 411(1), 145-178 (published online July 2015).

Galanidou, N. 2014. Advances in the Palaeolithic and Mesolithic archaeology of Greece for the new millenniumPharos, 20(1), 1-40.

Galanidou, N., Cole, J., Iliopoulos, G., McNabb, J. 2013. East meets West: the Middle Pleistocene site of Rodafnidia on Lesvos, Greece. Antiquity, 87(336).

Γαλανίδου, Ν. 2013. Αναζητώντας τους πρώτους κατοίκους του Αιγαίου: Η παλαιολιθική ανασκαφή στα Ροδαφνίδια Λισβορίου Λέσβου. Στο: ΑΛΒΑΝΟΥ, Μ. (επιμ.), Νησιωτικές Ταυτότητες. Η συμβολή της Γενικής Γραμματείας Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής στην έρευνα και ανάδειξη του πολιτισμού του Αρχιπελάγους. Μυτιλήνη, 15-17.

Σχετικές διδακτορικές/μεταπτυχιακές/προπτυχιακές διατριβές

Καρκαζή, Ε. 2018. Πρώτες ύλες κατασκευής εργαλείων λαξευμένου λίθου στην Παλαιολιθική Ελλάδα: ιδιότητες, πηγές και οικονομία. Διδακτορική Διατριβή. Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης

Μπέκα, Γ. 2018. Καταγωγή και εξέλιξη του ανθρώπου και τοπική ταυτότητα: η συμβολή της Παλαιολιθικής Αρχαιολογίας. Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία. Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης

Παπαδάκη, Α.2015. Στρωματογραφική και μικροπαλαιοντολογική μελέτη Πλειστοκαινικών ιζημάτων από την Παλαιολιθική θέση Ροδαφνίδια Λισβορίου, Λέσβου. Προπτυχιακή Διπλωματική Εργασία. Τμήμα Γεωλογίας, Πανεπιστήμιο Πάτρας

Τσακανίκου, Π. 2020. Χωρικά μοντέλα για την μετακίνηση και την εγκατάσταση ανθρωπιδών στην ανατολική και βορειοανατολική Μεσόγειο κατά την Κατώτερη Παλαιολιθική: η προοπτική του Αιγαίου. Διδακτορική διατριβή. Κέντρο για την Αρχαιολογία της Καταγωγής του Ανθρώπου, Πανεπιστήμιο του Southampton

Σχετικές δημοσιεύσεις

Boëda, E. 1994. Le concept Levallois: variabilité des méthodes. Monographie du CRA 9. CNRS, Paris.

Carbonell, E. & Mosquera, M. 2006. The emergence of a symbolic behaviour: the sepulchral pit of Sima de los Huesos, Sierra de Atapuerca, Burgos, Spain. Comptes Rendus Palevol, 5(1-2), 155-160.

Clark, G. 1969. World Prehistory: A New Synthesis. Cambridge University Press, Cambridge.

Cook, J. 2013. Ice Age Art: arrival of the Modern Mind. The British Museum Press, London.

Goren-Inbar, N., Alperson-Afil, N., Gonen, S., Herzinger, G. 2018. The Acheulian Site of Gesher Benot Ya‘aqov Volume IV: The Lithic Assemblages. Springer.

Harisis, H.B, Durand, P., Axiotis, M., Harisis, T.B. 2000. Traits of Palaeolithic Settlement on LesbosArchaeology and Arts, 76, 83–87 (in Greek)

Kohn, Μ. & Mithen, S. 1999. Handaxes: Products of Sexual Selection? Antiquity, 73, 518-526.

Kuman, K. 2014. Acheulean Industrial Complex. In: Smith, C. (ed.) Encyclopedia of Global Archaeology. Springer, New York. DOI:

Roe, D. 1981. The Lower and Middle Palaeolithic Periods in Britain. Routledge & Kegan Paul, London.

Sharon, G. & Beaumont, P. 2006. Victoria West: a highly standardized prepared core technology. In: Goren-Inbar, N. & Sharon, G. (eds.), Axe age: Acheulian toolmaking from Quarry to Discard. Equinox, London, 181-200.

Sharon, G. 2007. Acheulian Large Flake Industries: Technology, Chronology and Significance. British Archaeological Reports IS 1701.Oxford.

Stout, D., Bril, B., Roux, V., DeBeaune, S., Gowlett, J., Keller, C., Stout, D. 2002. Skill and cognition in stone tool production: an ethnographic case study from Irian Jaya. Current anthropology, 43(5), 693-722.

Wynn, T. & Gowlett, J. 2018. The handaxe reconsidered. Evolutionary Anthropology, 27(1), 21-29.

Χαρίσης, X.B., Durand, P., Αξιώτης, M., Χαρίσης, T.B. 2000. Ίχνη παλαιολιθικής εγκατάστασης στη Λέσβο. Αρχαιολογία και Τέχνες, 76, 83-87.

Συνέδρια – Σεμινάρια

Διάχυση της γνώσης σε επιστημονικά ακροατήρια

2020

The Acheulean archaeology of Lesbos, Greece and the Aegean corridors connecting east and west Eurasia, Ν. Γαλανίδου, Down Ancient Trails: Archaeology Forum, Sharma Center for Heritage Education, Ινδία, Ιούνιος 2020

2019

Αρχαιολογική έρευνα και νησιωτικές κοινωνίες στο Αιγαίο, Γ. Μπέκα, Ν. Γαλανίδου, Αρχαιολογικοί Διάλογοι 5η συνάντηση – ΘαλασσοΓεωγραφίες: Ρότες, Ροές, Δίκτυα, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Βόλος, Μάιος 2019

Local Communities and Heritage Management: Ethnoarchaeology as Agency, Γ. Μπέκα, Π. Ζερβουδάκης, Sense and Sustainability International Conference on Archaeology and Tourism, Zagreb, Μάιος 2019

2018

Μνήμες, Τόπος και Παλαιολιθική Αρχαιολογία: τα αποτελέσματα μιας πρώτης εθνογραφικής προσέγγισης, Γ. Μπέκα, 24ο Πανελλήνιο Μεταπτυχιακό Εντατικό Σεμινάριο-Συνέδριο Ζητήματα Μεθοδολογίας της Έρευνας στις Κοινωνικές Επιστήμες, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Νοέμβριος 2018

Acheuleans in the Aegean Neanderthals in the Ionian Sea: A view from SE Europe, Ν. Γαλανίδου, The Prehistoric Society Europa Conference 2018 – Coastal Archaeology in Prehistory, A conference celebrating the achievements of Professor Geoff Bailey in the field of European prehistory, Πανεπιστήμιο York, Αγγλία, Ιούνιος 2018

Middle Pleistocene raw- material procurement and use in the Aegean: a view from the Acheulean of Lesbos, Ν. Γαλανίδου, Ε. Καρκαζή, Α. Μαγκανάς, UISPP, XVIII Colloque, Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne, Παρίσι, Γαλλία, Ιούνιος 2018

Palaeolithic archaeology and submerged landscapes in Greece: The current state of the art, Ν. Γαλανίδου, Α. Ζαβιτσάνου, Π. Τσακανίκου, Δ. Σακελλαρίου, UISPP, XVIII Colloque, Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne, Παρίσι, Γαλλία, Ιούνιος 2018

2017

The Middle Pleistocene archaeology of Lesbos, Ν. Γαλανίδου, Quaternary Interglacials, 3ο Διεθνές εργαστήριο: Interglacials of the 41kyr-world and the Middle Pleistocene Transition, Μόλυβος, Λέσβος, Αύγουστος 2017

2016

Θάλασσα και χέρσος κατά το Τεταρτογενές και η αρχαιολογία των πρώιμων μεταναστεύσεων, Ν. Γαλανίδου, 3ο Διεθνές Γεω-πολιτισμικό συνέδριο «Σαμαριά», Κέντρο Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου, Χανιά, Μάιος 2016

Η Λέσβος πριν από μισό εκατομμύριο χρόνια: oι αρχαιολογικές μαρτυρίες από τα Ροδαφνίδια στο Λισβόρι, Ν. Γαλανίδου, Παλαιολιθικό σεμινάριο, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα, 23 Μαρτίου 2016

2015

Για μια νησιωτική αρχαιολογία της Παλαιολιθικής εποχής. Θάλασσα και χέρσος κατά το Πλειστόκαινο, Ν. Γαλανίδου, Νησιωτικό διεπιστημονικό εργαστήριο. Νησιά και νησιώτες στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο. Νησιωτικοί κόσμοι στη μακρά γεωπολιτισμική διάρκεια, προς τιμήν του Émile Kolodny, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ρέθυμνο, Δεκέμβριος 2015

Lower Palaeolithic Rodafnidia: lithic raw material provenance and petrography, Ε. Καρκαζή, Α. Μαγκανάς, Α. Κατερινόπουλος, Γ. Ηλιόπουλος, Ν. Γαλανίδου, 2ο Διεθνές Γεω-πολιτισμικό συνέδριο «Σίγρι 2015», Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Λέσβος, Ιούνιος 2015

Archaeological discovery on the Aegean shelf, Ν. Γαλανίδου, Διεθνές συνέδριο European Maritime Day Conference – Maritime Cultural Heritage and Blue Growth: What’s the Connection, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, Μάιος 2015

Middle Pleistocene Hominids in Greece: a view from the Acheulean site of Rodafnidia on Lesvos, Ν. Γαλανίδου, Σεμινάριο, Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών, Μάιος 2015

Middle Pleistocene Hominins at the doorstep of Europe: The Acheulean Site of Rodafnidia on Lesvos, Greece, Ν. Γαλανίδου, PalMeso σεμινάριο, Dept. of Archaeology, Πανεπιστήμιο Cambridge, Αγγλία, Μάρτιος 2015

Public engagement with the ancient world in Greece: Limitations and prospects, Ν. Γαλανίδου, Material Cultures in Public Engagement: European Perspectives on public engagements with collections of the Ancient World, Fitzwilliam Museum, Πανεπιστήμιο του Cambridge, Αγγλία, Μάρτιος 2015

Middle Pleistocene Hominins on the Eastern Doorstep of Europe: The Acheulean Site of Rodafnidia on Lesvos, Greece, N. Γαλανίδου, The York Seminars, Dept. of Archaeology, Πανεπιστήμιο York, Αγγλία, Μάρτιος 2015

2014

Τhe Acheulean site at Rodafnidia, Lisvori on Lesvos, Greece, Ν. Γαλανίδου, European Acheuleans. Northern v. Southern Europe: Hominins, technical behaviour, chronological and environmental contexts, Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, Παρίσι, Γαλλία, Νοέμβριος 2014

New Palaeolithic Research in the Aegean and Ionian Seas: Implications for Dispersal and Underwater Research, Ν. Γαλανίδου, DISPERSE Project. Dynamic Landscapes, Coastal Environments and Human Dispersals, Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών, Ανάβυσσος, Νοέμβριος 2014

Από την Αφρική στο Αιγαίο: Τα πρώτα ίχνη του ανθρώπου στον Ελλαδικό χώρο, Ν. Γαλανίδου, Δαρβινική Δευτέρα, Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ηράκλειο, Οκτώβριος 2014

Lower Palaeolithic research where Asia meets Europe: The Acheulean Rodafnidia on Lesvos, Greece, N. Γαλανίδου, Σεμινάριο Institut de Paléontologie Humaine, Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Παρίσι, Γαλλία, Σεπτέμβριος 2014

Cherts and prehistoric artifacts: first petrological results from new findings in Meganisi island, Lefkas and Rodafnidia, Lisvori, Lesvos, Greece, Α. Μαγκανάς, Ν. Γαλανίδου, Π. Χατζημπαλόγλου, Γ. Ηλιόπουλος, Α. Κατερινόπουλος, Διεθνές συμπόσιο – Coastal Landscapes, Mining Activities & Preservation of Cultural Heritage, Μήλος, Σχολή Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος ΕΚΠΑ, Σεπτέμβριος 2014

The Quaternary Sea: Α linking thread in early human travels in the Aegean Basin, Ν. Γαλανίδου, Archaeology of the Sea International Conference του ΥΠΠΟ με το Ελεύθερο Παν/μιο των Βρυξελλών και το Καθολικό Παν/μιο της Λουβέν συνοδευτικό της έκθεσης Nautilus, Navigating Greece, Βασιλικά Μουσεία, Βρυξέλλες, Μάρτιος 2014

2013

Pleistocene Submerged Landscapes and Palaeolithic Archaeology in the Tectonically Active Aegean Region, Δ. Σακελλαρίου, Ν. Γαλανίδου, Under the Sea: Archaeology and Palaeolandscapes, Πανεπιστήμιο Szczecin, Πολωνία, Σεπτέμβριος 2013

Αναζητώντας τους παλαιολιθικούς ανθρώπους και ανθρωπίδες στο Αιγαίο και το Ιόνιο Πέλαγος, Ν. Γαλανίδου, Ημερίδα. Αρχαιολογική έρευνα και εκπαίδευση στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Μέθοδοι, δεδομένα, εκτιμήσεις, προοπτικές, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ρέθυμνο, Μάιος 2013

Αναζητώντας τους πρώτους κατοίκους του Αιγαίου: Η παλαιολιθική ανασκαφή στα Ροδαφνίδια Λισβορίου Λέσβου, Ν. Γαλανίδου, Νησιωτικές Ταυτότητες. Η συμβολή της Γενικής Γραμματείας Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής στην έρευνα και ανάδειξη του πολιτισμού του αρχιπελάγους. Γενική Γραμματεία Αιγαίου & Νησιωτικής Πολιτικής, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Αθήνα, Απρίλιος 2013

Palaeolithic research where east meets west, Rodafnidia on Lesvos, NE Aegean Sea, Ν. Γαλανίδου, J. MacNabb, Γ. Ηλιόπουλος, J. Cole, European Palaeolithic Conference, Βρετανικό Μουσείο, Λονδίνο, Φεβρουάριος 2013

2012

Excavating Rodafnidia, an Acheulean open air-site on Lesvos, NE Aegean Sea, Ν. Γαλανίδου, J. MacNabb, Γ. Ηλιόπουλος, J. Cole, Human Evolution in the Southern Balkans, Πανεπιστήμιο Tübingen, Γερμανία, Δεκέμβριος 2012

Αρχαιολογικά Ευρήματα

Τα αρχαιολογικά ευρήματα από τα Ροδαφνίδια είναι λίθινα εργαλεία, αποκρούσματα και πυρήνες από διαφορετικές εκδοχές της Αχελαίας τεχνικής παράδοσης. Η εργαλειοτεχνία περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, έναν αξιοσημείωτο αριθμό Μεγάλων Κοπτικών Εργαλείων, χειροπελέκεις, τρίεδρα και κοπείς. Πέραν της λιθοτεχνίας, λιγοστά μικροπαλαιοντολογικά κατάλοιπα, ορατά μόνο με μικροσκοπική παρατήρηση, προέρχονται από την υγρή κοσκίνιση και την επίπλευση των ιζημάτων. Αποτελούνται από τα οστρακώδη Candona negleta και Iliocypris gibba, από θραύσματα δοντιών τρωκτικών (οικογένειες Cricetidae, Arvicolidae), από θραύσματα κελυφών γαστεροπόδων και από γυρογονίτες χαροφύτων. Η παρουσία των δύο οστρακωδών και οι γυρογονίτες χαροφύτων  καταδεικνύουν την παρουσία περιβαλλόντων γλυκού νερού στα Ροδαφνίδια. Η παρουσία οργανικών καταλοίπων είναι μικρή, συνεπώς η χημική σύσταση των ιζημάτων και η αποθετική ιστορία της αρχαιολογικής θέσης δεν ευνοούν τη διατήρησή τους.

Στη Λέσβο απαντάται για πρώτη φορά στη νοτιοανατολική Ευρώπη ένα πολυπληθές αρχαιολογικό σύνολο που ανήκει στην Αχελαία τεχνική παράδοση. Η αρχαιότερη μαρτυρία για την παράδοση αυτή χρονολογείται στα 1,76 εκατ. χρόνια στο Kokiselei της Κένυας, και λίγο αργότερα, στα 1,7 εκατ. χρόνια, στο Konso της Αιθιοπίας (Kuman, 2014). Έλαβε το όνομά της από τη θέση St. Acheul της Γαλλίας με ανάδοχο τον Gabriel de Mortillet το 1869, και χαρακτηριστικό της είναι τα Μεγάλα Κοπτικά Εργαλεία που προστίθενται και εμπλουτίζουν την προϋπάρχουσα εργαλειακή γκάμα των πυρήνων και φολίδων. Στην ονοματολογία του Grahame Clark (1969) περιγράφεται ως «Mode II». Είναι η μακροβιότερη τεχνολογική κατάκτηση του ανθρώπινου γένους, καθώς επιβιώνει για ενάμιση εκατομμύριο χρόνια. Θα συνοδέψει τα προγονικά μας είδη στην έξοδό τους από την Αφρική και στην κατάκτηση της Ευρασίας. Η γεωγραφική διασπορά της Αχελαίας εκτείνεται σε ολόκληρο τον γνωστό κόσμο της πρώιμης Παλαιολιθικής περιόδου από τη Νοτιοαφρικανική Ένωση έως την Αγγλία και από την Ιβηρική Χερσόνησο έως την Κίνα, και είναι η αρχαιότερη τεχνολογία που χρησιμοποιούν οι πρώτοι κάτοικοι του Αιγαίου στη Λέσβο.

Η Αχελαία λιθοτεχνία του Κόλπου της Καλλονής παρουσιάζει αξιοσημείωτη ποικιλία ως προς το μέγεθος και τα τελικά προϊόντα και θα μπορούσε να εικονογραφήσει ένα εγχειρίδιο για τα εργαλεία της παράδοσης αυτής. Οι εγχειρηματικές αλυσίδες από τα Ροδαφνίδια ανήκουν σε τρεις ενότητες: Στην πρώτη ανήκει η εγχειρηματική αλυσίδα κατασκευής πυρηνικών εργαλείων που μορφοποιούνται σε μεγάλα κοπτικά εργαλεία με τη μετασκευή της πρώτης ύλης. Στη δεύτερη ενότητα ανήκουν σχετικά απλές και σύντομες εγχειρηματικές αλυσίδες με τεχνικές πράξεις που προορίζονται για την απόσπαση φολίδων, δηλαδή στρογγυλών ή οβάλ αποκρουσμάτων, από πυρήνες με ένα ή δύο ορθογώνια επίπεδα επίκρουσης· οι φολίδες αυτές με την κατάλληλη επεξεργασία, μονοπρόσωπη (στη μία όψη του αντικειμένου) ή αμφιπρόσωπη (και στις δύο όψεις του αντικειμένου), θα μετασκευαστούν σε μεγάλα κοπτικά εργαλεία. Στην τρίτη ενότητα, τέλος, ανήκουν εργαλεία σε αποκρούσματα που έχουν αποσπασθεί από προετοιμασμένους πυρήνες.

Ποιοι ήταν οι δημιουργοί των αρχαιότερων λιθοτεχνιών της Λέσβου; Μέχρι σήμερα δεν έχουν εντοπιστεί στο νησί παλαιοανθρωπολογικά κατάλοιπα που θα δώσουν μια έγκυρη απάντηση. Στην Αφρική, πρώτοι δημιουργοί της Αχελαίας ήταν οι Homo ergaster (στο Sterkfontein της Νοτιοαφρικανικής Ένωσης και την Daka της Αιθιοπίας, κατάλοιπα του είδους αποκαλύφθηκαν μαζί με Αχελαία εργαλειοτεχνία). Στην Ευρασία ήταν αρχικά οι Homo erectus. Αργότερα σε Αφρική και δυτική Ευρασία δημιουργοί της ήταν οι Homo heidelbergensis (στο Bodo της Αιθιοπίας, το Elandsfontein της Νοτιοαφρικανικής Ένωσης, το Ndutu της Τανζανίας και το Broken Hill της Ζάμπιας, κατάλοιπα του είδους αποκαλύφθηκαν μαζί με Αχελαία εργαλειοτεχνία).

Τα Μεγάλα Κοπτικά Εργαλεία προορίζονται για βαριές δουλειές και με κριτήριο τη λειτουργία, διακρίνονται σε αξίνα, κοπέα και χειροπέλεκυ. Με κριτήριο τη μορφή διακρίνονται σε μονοπρόσωπα (δουλεμένα στη μία μόνο όψη), αμφιπρόσωπα (δουλεμένα και στις δύο όψεις) και τρίεδρα (η αιχμηρή απόληξη διαμορφώνεται από τη σύγκλιση τριών εδρών). Η αξίνα είναι μεγάλο και χονδροειδές εργαλείο με πλανο-κυρτή ή τριγωνική διατομή και συμπαγές και παχύ αιχμηρό άκρο. Ο κοπέας είναι εργαλείο αμφιπρόσωπα δουλεμένο σε μεγάλη φολίδα. Το ενεργό του άκρο είναι μια επιφάνεια προσανατολισμένη κάθετα ή πλάγια στον επιμήκη άξονα που καταλήγει σε ευθύγραμμη ή λοξότμητη κόψη όμοια με εκείνη του μπαλτά.

Ο χειροπέλεκυς είναι εργαλείο συμμετρικό ή σχεδόν-συμμετρικό ως προς τον επιμήκη του άξονα, με κεντροφερείς απολεπίσεις και στις δύο του όψεις. Το ενεργό άνω άκρο του έχει αιχμηρή απόληξη που σχηματίζεται από τη σύγκλιση των δύο πλευρικών ακμών, ενώ το μη ενεργό κάτω άκρο του χωρά συνήθως στην ανθρώπινη παλάμη. Για την κατασκευή του χειροπέλεκυ, άλλοτε λαξεύεται ο πυρήνας της πρώτης ύλης (κόνδυλος, κροκάλα ή πλακέτα) κι άλλοτε μορφοποιείται ένα μεγάλο απόκρουσμα. Αρχικά ήταν εξ ολοκλήρου δουλεμένος με σκληρό πέτρινο κρουστήρα, αλλά από τις 800 χιλιάδες χρόνια και μετά το τελείωμα του χειροπέλεκυ γίνεται με μαλακό κρουστήρα από κέρατο, κόκκαλο ή ξύλο.

Ως πολυ-λειτουργικό εργαλείο που το χειρίζεται εξ επαφής το ανθρώπινο χέρι, εν πολλοίς θυμίζει τα σημερινά έξυπνα τηλέφωνα. Η εργονομία του μπορεί να είναι ένας από τους λόγους για την ευρεία γεωγραφική εξάπλωση στα δύο τρίτα του Παλαιολιθικού κόσμου και για τη μακρά διάρκεια της παρουσίας του στην ιστορία της τεχνολογίας, αλλά όχι ο μοναδικός. Στο γεωγραφικό εύρος και το χρονικό βάθος της παρουσίας του εμφανίζει ποικιλότητα ως προς το μέγεθος και παραλλαγές ως προς το σχήμα (αμυγδαλόσχημο, ωοειδές, καρδιόσχημο) (Key, 2019) και ενίοτε απαντάται ακόμα και σε αντι-εργονομικές υπερτροφικές μορφές (Wynn & Gowlett, 2018).

Η ικανότητα του προϊστορικού ανθρώπου να συλλάβει την ιδέα και να υλοποιήσει το αμφιπρόσωπα δουλεμένο συμμετρικό σχήμα του χειροπέλεκυ, εκπορεύεται από το κοινωνικό και πολιτισμικό του περιβάλλον και μαρτυρά ένα γνωσιακό άλμα και την εμφάνιση της συμβολικής και γεωμετρικής σκέψης. Πέρα από τη στενή λειτουργία του ως εργαλείου κρεούργησης (κοπής και τεμαχισμού), ο χειροπέλεκυς λειτουργούσε και ως μέσο εξωτερίκευσης της σκέψης και μεταφοράς μηνυμάτων (Cook, 2013). Αρκετοί  ερευνητές υποστηρίζουν ότι με τη χειροποίητη συμμετρία του ξεκινά η αισθητική αναζήτηση των προγόνων μας και ικανοποιείται η ανάγκη για επικοινωνία. Οι ερμηνείες είναι πολλές και όχι κατ’ ανάγκη αλληλοαποκλειόμενες. Μπορεί να λειτούργησε ως μέσο σεξουαλικής επίδειξης για την προσέλκυση ερωτικών συντρόφων (Kohn & Mithen, 1999), ως σύμβολο της ταυτότητας ενός ατόμου ή μιας ομάδας (Carbonell & Mosquera, 2006), ως τεκμήριο ικανού λιθοξόου (Stout, κ.α., 2002) ή τεκμήριο της ιδιότητας του κατόχου του (Roe, 1981). Παρά τη σκληρότητά του, ο λίθος μετατρέπεται σταδιακά σε εύπλαστο υλικό όπου όχι μόνο αποτυπώνεται η ικανότητα για σχεδιασμό, λήψη και υλοποίηση τεχνικών αποφάσεων, αλλά και ικανοποιείται η ανθρώπινη ανάγκη για κοινωνική αλληλεπίδραση και ανησυχία για διάκριση στην κοινωνική σφαίρα.

Στην Αχελαία παράδοση απαντάται άλλη μια καινοτομία: η προετοιμασία του πυρήνα κατά τέτοιο τρόπο ώστε να παραχθεί εντέλει ένα απόκρουσμα με προκαθορισμένη μορφή. Οι απαρχές της εντοπίζονται στη λιθοτεχνία Victoria West στη νότια Αφρική (Sharon & Beaumont, 2006), ενώ ένας μεγάλος πυρήνας Levallois σε βασάλτη προέρχεται από την ηλικίας 780 χιλιάδων ετών αρχαιολογική θέση GBY στις όχθες του Ιορδάνη Ποταμού του βόρειου Ισραήλ (Goren-Inbar, 2018). Τα ευρήματα αυτά μαρτυρούν την εννοιολογική σχέση της κατασκευής των χειροπελέκεων με την Τεχνική Levallois  (Boëda, 1994), που θα αποτελέσει την αιχμή του δόρατος της καινοτομίας κατά την επόμενη φάση και που επί πολλές δεκαετίες εθεωρείτο κατάκτηση του Ανθρώπου του Νεάντερταλ.

Χρονολόγηση

Για τη χρονολόγηση της αρχαιολογικής θέσης χρησιμοποιούνται συνδυαστικά σχετικές (καθορισμός στρωματογραφίας, τεχνομορφολογικά χαρακτηριστικά της λιθοτεχνίας, αναγνώριση μικροαπολιθωμάτων, παλυνολογία) και απόλυτες μέθοδοι χρονολόγησης (Οπτικώς Διεγειρόμενη Φωταύγεια pIRIR, παλαιομαγνητισμός).

Τέσσερα δείγματα από τα σκάμματα της πρώτης ανασκαφικής εξόρμησης υποβλήθηκαν σε ανάλυση με τη μέθοδο της Οπτικώς Διεγειρόμενης Φωταύγειας pIRIR, βάσει του πρωτοκόλλου των Thiel et al. (2011), στο εργαστήριο αρχαιομετρίας Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος στην Αθήνα. Τα αποτελέσματα της χρονολόγησης και η συζήτηση τους δημοσιεύθηκαν στο  Galanidou et al. 2016. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα αυτά οι ποταμοχειμάρριες αποθέσεις, το περιβάλλον εύρεσης των Παλαιολιθικών εργαλείων, εκτέθηκαν για τελευταία φορά στην ηλιακή ακτινοβολία στο χρονολογικό φάσμα μεταξύ 476 και 164 χιλιάδων ετών πριν σκεπαστούν από άλλες επιχώσεις. Οι ηλικίες αυτές είναι, επομένως, ελάχιστες ηλικίες για τη δραστηριότητα των προϊστορικών ομάδων στη νοτιοδυτική Λέσβο, και βρίσκονται σε συμφωνία με τα τεχνολογικά και τυπολογικά χαρακτηριστικά των ευρημάτων. Η παρουσία της Αχελαίας παράδοσης σε μεγάλο χρονικό ανάπτυγμα στα Ροδαφνίδια συνδέεται με την προτίμηση που έδειχναν οι ανθρωπίδες στη νοτιοδυτική Λέσβο, ώστε να την επισκέπτονται και να διαβιούν στις παρυφές της Λεκάνης της Καλλονής κατ’ επανάληψη.